Ο ίλιγγος είναι η ψευδής αίσθηση κίνησης ή περιστροφής του ίδιου του ατόμου ή του περιβάλλοντος, χωρίς να υπάρχει πραγματική κίνηση. Αποτελεί συχνό σύμπτωμα και μπορεί να σχετίζεται τόσο με διαταραχές του έσω ωτός και του αιθουσαίου συστήματος όσο και με παθήσεις του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Οι ασθενείς συχνά περιγράφουν τα συμπτώματά τους με διαφορετικούς τρόπους:

• «Νιώθω ότι το δωμάτιο περιστρέφεται»
• «Χάνω την ισορροπία μου»
• «Νιώθω σαν να βρίσκομαι σε βάρκα»
• «Φοβάμαι ότι θα πέσω»
• «Ζαλίζομαι όταν γυρίζω το κεφάλι μου»
• «Νιώθω αστάθεια όταν περπατώ»
• «Έχω ένα αίσθημα θολούρας ή βάρους στο κεφάλι»

Δεν αποτελούν όλες αυτές οι αισθήσεις πραγματικό ίλιγγο. Η σωστή περιγραφή των συμπτωμάτων, ο τρόπος έναρξης, η διάρκειά τους και οι παράγοντες που τα προκαλούν βοηθούν σημαντικά στη διάγνωση.

Περιφερικός και Κεντρικός Ίλιγγος

Ανάλογα με την περιοχή του νευρικού συστήματος που επηρεάζεται, ο ίλιγγος μπορεί να είναι περιφερικής ή κεντρικής αιτιολογίας. Ο περιφερικός ίλιγγος σχετίζεται με διαταραχές του αιθουσαίου συστήματος του έσω ωτός ή του αιθουσαίου νεύρου, το οποίο μεταφέρει πληροφορίες σχετικά με την ισορροπία και την κίνηση από το έσω αυτί προς τον εγκέφαλο. Ο κεντρικός ίλιγγος προκαλείται από διαταραχές του εγκεφάλου, ιδιαίτερα περιοχών του εγκεφαλικού στελέχους και της παρεγκεφαλίδας που συμμετέχουν στη διατήρηση της ισορροπίας, στον συντονισμό των κινήσεων και στην επεξεργασία των αιθουσαίων πληροφοριών. Η διάκριση μεταξύ περιφερικού και κεντρικού ιλίγγου είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς οι αιτίες και η αντιμετώπισή τους διαφέρουν σημαντικά.

Συμπτώματα του Ιλίγγου

Ο ίλιγγος μπορεί να εμφανιστεί ξαφνικά ή σταδιακά και να διαρκεί από λίγα δευτερόλεπτα έως ώρες ή ακόμη και ημέρες, ανάλογα με την αιτία.

Μπορεί να συνοδεύεται από:

• ναυτία ή έμετο
• αστάθεια και δυσκολία στη βάδιση
• αίσθημα περιστροφής
• νυσταγμό, δηλαδή ακούσιες κινήσεις των ματιών
• εμβοές
• μείωση της ακοής
• αίσθημα πίεσης ή πληρότητας στο αυτί
• πονοκέφαλο
• ευαισθησία στις κινήσεις του κεφαλιού

Η διάρκεια των επεισοδίων και τα συνοδά συμπτώματα παρέχουν σημαντικές πληροφορίες για την πιθανή αιτία.

Καλοήθης Παροξυσμικός Ίλιγγος Θέσεως (BPPV)

Ο καλοήθης παροξυσμικός ίλιγγος θέσεως (BPPV) αποτελεί μία από τις συχνότερες αιτίες περιφερικού ιλίγγου. Προκαλείται όταν μικροσκοπικοί κρύσταλλοι ανθρακικού ασβεστίου, γνωστοί ως ωτοκονίες ή ωτόλιθοι, μετακινηθούν από τη φυσιολογική τους θέση και εισέλθουν σε έναν από τους ημικύκλιους σωλήνες του έσω ωτός. Τότε συγκεκριμένες αλλαγές στη θέση του κεφαλιού προκαλούν λανθασμένα σήματα κίνησης προς τον εγκέφαλο.

Ο ίλιγγος εμφανίζεται χαρακτηριστικά όταν ο ασθενής:

• γυρίζει πλευρό στο κρεβάτι
• ξαπλώνει ή σηκώνεται από το κρεβάτι
• στρέφει απότομα το κεφάλι
• σκύβει προς τα κάτω
• κοιτάζει προς τα πάνω

Τα επεισόδια είναι συνήθως έντονα αλλά σύντομα, συχνά διαρκούν λιγότερο από ένα λεπτό. Μετά το επεισόδιο μπορεί να παραμένει για κάποιο χρονικό διάστημα αίσθημα αστάθειας ή «θολούρας».

Διάγνωση και Θεραπεία του Καλοήθη Παροξυσμικού Ίλιγγου Θέσεως (BPPV)

Η διάγνωση του BPPV πραγματοποιείται με ειδικές δοκιμασίες θέσης, κατά τις οποίες ο ιατρός παρατηρεί εάν συγκεκριμένες κινήσεις της κεφαλής προκαλούν τον χαρακτηριστικό ίλιγγο και νυσταγμό. Μία από τις συχνότερα χρησιμοποιούμενες δοκιμασίες είναι η δοκιμασία Dix–Hallpike. Η θεραπεία του καλοήθη Παροξυσμικού Ίλιγγου Θέσεως (BPPV) συνήθως δεν βασίζεται κυρίως σε φαρμακευτική αγωγή. Αντιμετωπίζεται με ειδικούς χειρισμούς επανατοποθέτησης των ωτοκονιών, οι οποίοι έχουν στόχο να μετακινήσουν τους κρυστάλλους έξω από τον προσβεβλημένο ημικύκλιο σωλήνα. Ένας από τους γνωστότερους είναι ο χειρισμός Epley. Σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να υπάρξει σημαντική βελτίωση μετά από έναν ή λίγους κατάλληλα εκτελεσμένους χειρισμούς.

Νόσος Ménière και Ίλιγγος

Η νόσος Ménière είναι διαταραχή του έσω ωτός που προκαλεί επαναλαμβανόμενα επεισόδια ιλίγγου.

Χαρακτηριστικά μπορεί να συνδυάζεται με:

• επεισόδια ιλίγγου
• κυμαινόμενη απώλεια ακοής
• εμβοές
• αίσθημα πίεσης ή πληρότητας στο προσβεβλημένο αυτί

Η παρουσία ακουστικών συμπτωμάτων μαζί με τον ίλιγγο αποτελεί σημαντικό στοιχείο κατά τη διαγνωστική διερεύνηση.

Αιθουσαία Νευρίτιδα και Λαβυρινθίτιδα

Η αιθουσαία νευρίτιδα προκαλεί οξεία δυσλειτουργία του αιθουσαίου νεύρου και συνήθως εκδηλώνεται με ξαφνικό, έντονο και παρατεταμένο ίλιγγο, ναυτία, έμετο και σημαντική αστάθεια. Στην τυπική αιθουσαία νευρίτιδα δεν υπάρχει σημαντική απώλεια ακοής. Η λαβυρινθίτιδα, αντίθετα, αφορά ευρύτερη προσβολή του λαβυρίνθου και μπορεί να συνοδεύεται από διαταραχή της ακοής ή εμβοές. Η διάκριση μεταξύ των δύο καταστάσεων είναι σημαντική για τη σωστή αξιολόγηση και αντιμετώπιση.

Κεντρικός Ίλιγγος

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο ίλιγγος μπορεί να οφείλεται σε πάθηση του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Πιθανές αιτίες περιλαμβάνουν:

• αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο ή παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο
• αιθουσαία ημικρανία
• σκλήρυνση κατά πλάκας
• παθήσεις του εγκεφαλικού στελέχους
• παθήσεις της παρεγκεφαλίδας
• όγκους ή άλλες δομικές βλάβες του κεντρικού νευρικού συστήματος

Η αναγνώριση ενός πιθανού κεντρικού αιτίου είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς ορισμένες από αυτές τις καταστάσεις απαιτούν άμεση διερεύνηση και θεραπεία.

Ίλιγγος και Εγκεφαλικό Επεισόδιο

Ο αιφνίδιος ίλιγγος μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να αποτελεί εκδήλωση αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου, ιδιαίτερα όταν επηρεάζεται η οπίσθια κυκλοφορία του εγκεφάλου.

Απαιτείται άμεση ιατρική αξιολόγηση όταν ο ξαφνικός ίλιγγος συνοδεύεται από συμπτώματα όπως:

• διπλωπία
• δυσκολία στην ομιλία
• δυσκολία στην κατάποση
• αδυναμία ή μούδιασμα στο πρόσωπο ή στα άκρα
• έντονη διαταραχή του συντονισμού
• νέα σοβαρή δυσκολία στη βάδιση ή αδυναμία βάδισης
• αιφνίδιο έντονο πονοκέφαλο
• διαταραχή της συνείδησης
• άλλα νέα νευρολογικά συμπτώματα

Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν πρέπει να θεωρείται ότι πρόκειται απλώς για «ίλιγγο από το αυτί» χωρίς κατάλληλη νευρολογική αξιολόγηση.

Διάγνωση του Ιλίγγου

Η διάγνωση του ιλίγγου βασίζεται αρχικά στο λεπτομερές ιατρικό ιστορικό και στην κλινική και νευρολογική εξέταση.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν:

• ο τρόπος έναρξης των συμπτωμάτων
• η διάρκεια κάθε επεισοδίου
• η σχέση με τις κινήσεις της κεφαλής
• η παρουσία ναυτίας ή εμέτου
• η παρουσία εμβοών ή απώλειας ακοής
• η ύπαρξη κεφαλαλγίας ή ιστορικού ημικρανίας
• η παρουσία άλλων νευρολογικών συμπτωμάτων

Η εξέταση μπορεί να περιλαμβάνει αξιολόγηση των κινήσεων των ματιών και του νυσταγμού, της ισορροπίας, της βάδισης, του συντονισμού και των κρανιακών νεύρων, καθώς και ειδικές δοκιμασίες θέσης όταν υπάρχει υποψία BPPV.

Εξετάσεις για τον Ίλιγγο

Δεν χρειάζεται κάθε ασθενής με ίλιγγο να υποβληθεί σε απεικονιστικό έλεγχο.

Ανάλογα με την κλινική εικόνα μπορεί να χρειαστούν:

Μαγνητική Τομογραφία Εγκεφάλου (MRI): Χρησιμοποιείται όταν υπάρχει υποψία κεντρικής νευρολογικής αιτίας ή όταν η κλινική εικόνα παρουσιάζει άτυπα χαρακτηριστικά.

Αξονική Τομογραφία Εγκεφάλου (CT): Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συγκεκριμένες επείγουσες ή άλλες κλινικές καταστάσεις, ανάλογα με το πιθανό αίτιο.

Ακοολογικός έλεγχος: Μπορεί να είναι απαραίτητος όταν ο ίλιγγος συνοδεύεται από βαρηκοΐα, εμβοές ή άλλα συμπτώματα από το αυτί.

Αιθουσαίος έλεγχος: Σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθούν ειδικές εξετάσεις για την αξιολόγηση της λειτουργίας του αιθουσαίου συστήματος.

Θεραπεία του Ιλίγγου

Η θεραπεία του ιλίγγου εξαρτάται από την αιτία και δεν είναι ίδια για όλους τους ασθενείς.

Η αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει:

• χειρισμούς επανατοποθέτησης για BPPV
• βραχυχρόνια φαρμακευτική αντιμετώπιση της έντονης ναυτίας και του οξέος ιλίγγου όταν ενδείκνυται
• ειδική θεραπεία της υποκείμενης πάθησης
• αιθουσαία αποκατάσταση
• ασκήσεις ισορροπίας και σταθεροποίησης του βλέμματος
• αντιμετώπιση της αιθουσαίας ημικρανίας όταν αυτή αποτελεί την αιτία
• εξατομικευμένη αντιμετώπιση της νόσου Ménière
• θεραπεία αγγειακής ή άλλης κεντρικής νευρολογικής αιτίας

Η παρατεταμένη χρήση φαρμάκων που καταστέλλουν το αιθουσαίο σύστημα δεν είναι κατάλληλη σε όλες τις περιπτώσεις, καθώς σε ορισμένες παθήσεις μπορεί να καθυστερήσει τη φυσιολογική διαδικασία αιθουσαίας αντιρρόπησης.

Αιθουσαία Αποκατάσταση

Η αιθουσαία αποκατάσταση αποτελεί σημαντικό μέρος της θεραπείας σε ασθενείς με επίμονη ζάλη, αστάθεια ή δυσλειτουργία του αιθουσαίου συστήματος.

Περιλαμβάνει εξατομικευμένες ασκήσεις που μπορούν να στοχεύουν:

• στη βελτίωση της ισορροπίας
• στη σταθεροποίηση του βλέμματος
• στη βελτίωση της βάδισης
• στη σταδιακή προσαρμογή στις κινήσεις που προκαλούν συμπτώματα
• στη μείωση του κινδύνου πτώσεων

Το πρόγραμμα προσαρμόζεται στην αιτία του προβλήματος και στις ανάγκες κάθε ασθενούς.

Νευρολογική Παρακολούθηση του Ιλίγγου

Η επανεκτίμηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν ο ίλιγγος επιμένει, επανεμφανίζεται συχνά, αλλάζει χαρακτήρα ή συνοδεύεται από άλλα νευρολογικά συμπτώματα. Η σωστή διάγνωση της αιτίας του ιλίγγου επιτρέπει την επιλογή της κατάλληλης θεραπείας και βοηθά στην αποφυγή άσκοπης ή παρατεταμένης φαρμακευτικής αγωγής. Η έγκαιρη νευρολογική αξιολόγηση του ιλίγγου, ιδιαίτερα όταν τα συμπτώματα είναι αιφνίδια ή άτυπα, είναι σημαντική τόσο για την αποτελεσματική αντιμετώπιση όσο και για τον αποκλεισμό σοβαρότερων νευρολογικών αιτιών.