Η σχιζοφρένεια είναι μια σοβαρή ψυχική διαταραχή που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, σκέφτεται, αισθάνεται και συμπεριφέρεται. Ανήκει στις ψυχωτικές διαταραχές και μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την προσωπική, οικογενειακή, κοινωνική, εκπαιδευτική και επαγγελματική λειτουργικότητα. Η έναρξη της σχιζοφρένειας παρατηρείται συχνότερα στην ύστερη εφηβεία και στη νεαρή ενήλικη ζωή, αν και μπορεί να εμφανιστεί και σε διαφορετικές ηλικίες. Η κλινική εικόνα διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Ορισμένοι ασθενείς παρουσιάζουν επεισόδια με περιόδους ύφεσης, ενώ άλλοι εμφανίζουν πιο επίμονα συμπτώματα ή λειτουργικές δυσκολίες. Η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία της σχιζοφρένειας είναι σημαντική. Με την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή, ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, υποστήριξη της οικογένειας και συστηματική παρακολούθηση, πολλοί ασθενείς μπορούν να επιτύχουν σημαντική βελτίωση των συμπτωμάτων και της λειτουργικότητάς τους.

Συμπτώματα της Σχιζοφρένειας

Τα συμπτώματα της σχιζοφρένειας δεν είναι ίδια σε όλους τους ασθενείς και μπορεί να μεταβάλλονται κατά τη διάρκεια της νόσου.

Συνήθως διακρίνονται σε:

• θετικά ή ψυχωτικά συμπτώματα
• αρνητικά συμπτώματα
• συμπτώματα αποδιοργάνωσης
• γνωστικές δυσκολίες

Η διάκριση αυτή βοηθά στην καλύτερη κατανόηση της κλινικής εικόνας και στον σχεδιασμό της θεραπείας.

Παραληρητικές Ιδέες

Οι παραληρητικές ιδέες είναι σταθερές πεποιθήσεις που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και παραμένουν παρά την ύπαρξη στοιχείων που τις αντικρούουν.

Για παράδειγμα, ένα άτομο μπορεί να πιστεύει ότι:

• άλλοι άνθρωποι το παρακολουθούν ή το καταδιώκουν
• κάποιος προσπαθεί να το βλάψει
• συγκεκριμένα γεγονότα ή μηνύματα απευθύνονται αποκλειστικά σε αυτό
• άλλοι μπορούν να επηρεάσουν ή να ελέγξουν τις σκέψεις ή τις πράξεις του
• διαθέτει ιδιαίτερες δυνάμεις, ικανότητες ή αποστολή

Για τον ασθενή, αυτές οι πεποιθήσεις μπορεί να βιώνονται ως απολύτως πραγματικές και να προκαλούν σημαντικό φόβο, καχυποψία ή αλλαγές στη συμπεριφορά.

Ψευδαισθήσεις

Οι ψευδαισθήσεις είναι αντιληπτικές εμπειρίες που εμφανίζονται χωρίς αντίστοιχο εξωτερικό ερέθισμα.

Μπορεί να είναι:

• ακουστικές
• οπτικές
• απτικές
• οσφρητικές
• γευστικές

Στη σχιζοφρένεια, οι ακουστικές ψευδαισθήσεις είναι ιδιαίτερα συχνές.

Ένα άτομο μπορεί, για παράδειγμα, να ακούει φωνές που σχολιάζουν τις πράξεις του, συνομιλούν μεταξύ τους ή απευθύνονται άμεσα σε αυτό. Οι ψευδαισθήσεις χρειάζονται προσεκτική αξιολόγηση, καθώς μπορεί να εμφανίζονται και σε άλλες ψυχιατρικές, νευρολογικές ή οργανικές καταστάσεις.

Αποδιοργανωμένη Σκέψη και Ομιλία

Η σχιζοφρένεια μπορεί να επηρεάσει την οργάνωση της σκέψης. Αυτό μπορεί να γίνει εμφανές στον τρόπο με τον οποίο το άτομο μιλά και επικοινωνεί.

Μπορεί να παρατηρούνται:

• δυσκολία διατήρησης μιας λογικής ακολουθίας στη συζήτηση
• απότομη μετάβαση από ένα θέμα σε άλλο
• απαντήσεις που σχετίζονται ελάχιστα με την ερώτηση
• δυσκολία στην οργάνωση και έκφραση των σκέψεων
• σε σοβαρότερες περιπτώσεις, λόγος που γίνεται δύσκολο να κατανοηθεί

Η αποδιοργάνωση μπορεί επίσης να επηρεάζει την ικανότητα του ατόμου να οργανώνει καθημερινές δραστηριότητες.

Αποδιοργανωμένη ή Κατατονική Συμπεριφορά

Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να εμφανιστούν σημαντικές αλλαγές στη συμπεριφορά ή στην κινητικότητα. Η συμπεριφορά μπορεί να γίνει έντονα αποδιοργανωμένη, απρόβλεπτη ή ακατάλληλη για την κατάσταση. Η κατατονία αποτελεί ιδιαίτερο κλινικό σύνδρομο που μπορεί να περιλαμβάνει σημαντική μείωση της κινητικότητας και της ανταπόκρισης, διατήρηση ασυνήθιστων στάσεων ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, έντονη κινητική διέγερση. Η κατατονία απαιτεί άμεση ιατρική και ψυχιατρική αξιολόγηση.

Αρνητικά Συμπτώματα της Σχιζοφρένειας

Τα αρνητικά συμπτώματα αναφέρονται στη μείωση λειτουργιών που φυσιολογικά υπάρχουν.

Μπορεί να περιλαμβάνουν:

• μειωμένη συναισθηματική έκφραση
• περιορισμένη ομιλία
• μειωμένη πρωτοβουλία και κινητοποίηση
• απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης
• κοινωνική απόσυρση
• μειωμένη συμμετοχή σε καθημερινές δραστηριότητες

Τα αρνητικά συμπτώματα μπορεί να επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα και σε ορισμένους ασθενείς να επιμένουν ακόμη και όταν τα έντονα ψυχωτικά συμπτώματα έχουν υποχωρήσει. Είναι επίσης σημαντικό να διαφοροποιούνται από κατάθλιψη, ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων ή άλλους παράγοντες που μπορεί να προκαλούν παρόμοια εικόνα.

Γνωστικές Δυσκολίες στη Σχιζοφρένεια

Η σχιζοφρένεια μπορεί επίσης να συνοδεύεται από δυσκολίες σε ορισμένες γνωστικές λειτουργίες.

Μπορεί να επηρεάζονται:

• η προσοχή
• η συγκέντρωση
• η μνήμη εργασίας
• η ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών
• η οργάνωση και ο προγραμματισμός
• η επίλυση προβλημάτων

Οι γνωστικές δυσκολίες μπορεί να επηρεάζουν τη δυνατότητα του ατόμου να εργαστεί, να σπουδάσει, να οργανώσει την καθημερινότητά του ή να διατηρήσει την ανεξαρτησία του.

Πρώιμα Σημεία και Αλλαγές πριν από ένα Ψυχωτικό Επεισόδιο

Σε ορισμένες περιπτώσεις, πριν από την εμφάνιση σαφών ψυχωτικών συμπτωμάτων μπορεί να προηγηθεί μια περίοδος σταδιακών αλλαγών.

Μπορεί να παρατηρηθούν:

• κοινωνική απόσυρση
• πτώση της απόδοσης στην εργασία ή στις σπουδές
• δυσκολία συγκέντρωσης
• διαταραχές ύπνου
• μειωμένη φροντίδα της προσωπικής υγιεινής
• απώλεια ενδιαφέροντος για προηγούμενες δραστηριότητες
• αυξανόμενη καχυποψία
• ασυνήθιστες ιδέες ή συμπεριφορές
• αλλαγές στη συναισθηματική έκφραση

Τα σημεία αυτά δεν σημαίνουν απαραίτητα σχιζοφρένεια και μπορεί να εμφανιστούν σε πολλές άλλες ψυχικές ή σωματικές καταστάσεις. Όταν όμως οι αλλαγές είναι σημαντικές, επιμένουν ή συνοδεύονται από ψυχωτικά συμπτώματα, χρειάζεται εξειδικευμένη ψυχιατρική αξιολόγηση.

Πρώτο Ψυχωτικό Επεισόδιο

Ένα πρώτο ψυχωτικό επεισόδιο μπορεί να περιλαμβάνει παραληρητικές ιδέες, ψευδαισθήσεις, αποδιοργανωμένη σκέψη ή σημαντικές αλλαγές στη συμπεριφορά. Η εμφάνιση ψύχωσης δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το άτομο πάσχει από σχιζοφρένεια. Ένα ψυχωτικό επεισόδιο μπορεί να εμφανιστεί στο πλαίσιο διαφορετικών ψυχιατρικών ή οργανικών καταστάσεων. Για τον λόγο αυτό, ιδιαίτερα στο πρώτο επεισόδιο, απαιτείται προσεκτική αξιολόγηση ώστε να προσδιοριστεί η πιθανή αιτία και να ξεκινήσει έγκαιρα η κατάλληλη θεραπεία.

Αίτια και Παράγοντες Κινδύνου

Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία της σχιζοφρένειας. Η ανάπτυξή της θεωρείται ότι σχετίζεται με σύνθετη αλληλεπίδραση γενετικών, νευροβιολογικών, αναπτυξιακών και περιβαλλοντικών παραγόντων.

Παράγοντες που μπορεί να σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο περιλαμβάνουν:

• γενετική προδιάθεση
• οικογενειακό ιστορικό ψυχωτικών διαταραχών
• ορισμένους αναπτυξιακούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες
• ψυχοκοινωνικό στρες
• χρήση ψυχοδραστικών ουσιών σε ευάλωτα άτομα

Ιδιαίτερη σημασία έχει η χρήση κάνναβης, καθώς η συχνή και ιδιαίτερα η βαριά χρήση έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο ψυχωτικών διαταραχών. Η ύπαρξη ενός παράγοντα κινδύνου δεν σημαίνει ότι ένα άτομο θα αναπτύξει σχιζοφρένεια.

Σχιζοφρένεια και Χρήση Ουσιών

Η χρήση ουσιών αποτελεί σημαντικό μέρος της αξιολόγησης ενός ασθενούς με ψυχωτικά συμπτώματα. Ορισμένες ουσίες μπορούν να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν ψυχωτικά συμπτώματα.

Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει τη χρήση:

• κάνναβης
• αμφεταμινών και μεθαμφεταμίνης
• κοκαΐνης
• παραισθησιογόνων ουσιών
• αλκοόλ
• ορισμένων φαρμάκων ή άλλων ψυχοδραστικών ουσιών

Η σχέση μεταξύ της χρήσης ουσιών και των ψυχωτικών συμπτωμάτων πρέπει να διερευνάται προσεκτικά, καθώς επηρεάζει τόσο τη διάγνωση όσο και τη θεραπευτική προσέγγιση.

Διάγνωση της Σχιζοφρένειας

Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη εξέταση αίματος, απεικονιστική εξέταση ή άλλο μεμονωμένο τεστ που να επιβεβαιώνει τη διάγνωση της σχιζοφρένειας.

Η διάγνωση βασίζεται σε ολοκληρωμένη ψυχιατρική αξιολόγηση, στην πορεία των συμπτωμάτων και στον αποκλεισμό άλλων πιθανών αιτιών.

Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει:

• αναλυτικό ψυχιατρικό ιστορικό
• περιγραφή της έναρξης και της εξέλιξης των συμπτωμάτων
• αξιολόγηση παραληρητικών ιδεών και ψευδαισθήσεων
• αξιολόγηση σκέψης και συμπεριφοράς
• διερεύνηση αρνητικών και γνωστικών συμπτωμάτων
• αξιολόγηση της διάθεσης
• λειτουργικότητα στην εργασία, στις σπουδές και στις σχέσεις
• χρήση αλκοόλ, κάνναβης και άλλων ουσιών
• φαρμακευτικό και ιατρικό ιστορικό
• οικογενειακό ψυχιατρικό ιστορικό
• αξιολόγηση κινδύνου αυτοτραυματισμού, αυτοκτονίας ή επιθετικής συμπεριφοράς

Όταν είναι κατάλληλο και με σεβασμό στην εμπιστευτικότητα και τη συναίνεση, πληροφορίες από την οικογένεια ή άλλα πρόσωπα που γνωρίζουν καλά τον ασθενή μπορεί να βοηθήσουν στην κατανόηση της χρονικής εξέλιξης των συμπτωμάτων.

Διαφορική Διάγνωση της Ψύχωσης

Τα ψυχωτικά συμπτώματα δεν εμφανίζονται αποκλειστικά στη σχιζοφρένεια.

Η διαφορική διάγνωση μπορεί να περιλαμβάνει:

• διπολική διαταραχή με ψυχωτικά συμπτώματα
• σοβαρή κατάθλιψη με ψυχωτικά χαρακτηριστικά
• σχιζοσυναισθηματική διαταραχή
• άλλες ψυχωτικές διαταραχές
• ψύχωση που σχετίζεται με ουσίες ή φάρμακα
• νευρολογικές παθήσεις
• ενδοκρινολογικές ή μεταβολικές διαταραχές
• λοιμώξεις ή αυτοάνοσες καταστάσεις σε επιλεγμένες περιπτώσεις
• παραλήρημα (delirium)
• άλλες οργανικές αιτίες μεταβολής της σκέψης και της συμπεριφοράς

Ανάλογα με την ηλικία, το ιστορικό, τα συμπτώματα και τα ευρήματα της εξέτασης, μπορεί να απαιτούνται εργαστηριακές ή άλλες ιατρικές εξετάσεις. Η σωστή διαφορική διάγνωση είναι ιδιαίτερα σημαντική στο πρώτο ψυχωτικό επεισόδιο.

Θεραπεία της Σχιζοφρένειας

Η θεραπεία της σχιζοφρένειας είναι συνήθως μακροχρόνια και εξατομικεύεται ανάλογα με τα συμπτώματα, την πορεία της διαταραχής, την ανταπόκριση στη θεραπεία, τη σωματική υγεία και τις ανάγκες του ασθενούς.

Η σύγχρονη αντιμετώπιση δεν περιορίζεται μόνο στη μείωση των ψυχωτικών συμπτωμάτων.

Στόχος είναι επίσης:

• η πρόληψη υποτροπών
• η βελτίωση της καθημερινής λειτουργικότητας
• η ενίσχυση της αυτονομίας
• η διατήρηση κοινωνικών σχέσεων
• η υποστήριξη της εργασίας ή των σπουδών
• η φροντίδα της σωματικής υγείας
• η βελτίωση της ποιότητας ζωής

Η θεραπεία μπορεί να συνδυάζει αντιψυχωσική φαρμακευτική αγωγή, ψυχοθεραπευτικές και οικογενειακές παρεμβάσεις, ψυχοεκπαίδευση και ψυχοκοινωνική αποκατάσταση.

Αντιψυχωσική Φαρμακευτική Αγωγή

Τα αντιψυχωσικά φάρμακα αποτελούν βασικό μέρος της θεραπείας της σχιζοφρένειας.

Μπορούν να μειώσουν συμπτώματα όπως:

• παραληρητικές ιδέες
• ψευδαισθήσεις
• αποδιοργανωμένη σκέψη
• έντονη ψυχωτική διέγερση

Η επιλογή του κατάλληλου φαρμάκου εξατομικεύεται και λαμβάνει υπόψη:

• προηγούμενη ανταπόκριση στη θεραπεία
• ανεπιθύμητες ενέργειες
• σωματική υγεία
• άλλα φάρμακα
• προτιμήσεις του ασθενούς
• πιθανές δυσκολίες στη συστηματική λήψη της αγωγής

Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθούν μακράς δράσης ενέσιμα αντιψυχωσικά, ιδιαίτερα όταν αυτή η μορφή θεραπείας ταιριάζει καλύτερα στις ανάγκες ή στις προτιμήσεις του ασθενούς.

Παρακολούθηση της Σωματικής Υγείας

Η θεραπεία της σχιζοφρένειας περιλαμβάνει και συστηματική παρακολούθηση της σωματικής υγείας. Ορισμένα αντιψυχωσικά μπορεί να επηρεάσουν το βάρος, τον μεταβολισμό, τη γλυκόζη, τα λιπίδια, την αρτηριακή πίεση ή άλλες σωματικές παραμέτρους.

Ανάλογα με τη θεραπεία και τους ατομικούς παράγοντες κινδύνου, μπορεί να παρακολουθούνται:

• σωματικό βάρος και δείκτης μάζας σώματος
• περίμετρος μέσης
• αρτηριακή πίεση
• γλυκόζη αίματος ή HbA1c
• λιπιδαιμικό προφίλ
• κινητικές ανεπιθύμητες ενέργειες
• καρδιαγγειακοί παράγοντες κινδύνου
• άλλες παράμετροι ανάλογα με το συγκεκριμένο φάρμακο

Η φροντίδα της σωματικής υγείας αποτελεί ουσιαστικό μέρος της μακροχρόνιας αντιμετώπισης.

Ψυχοθεραπεία και Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία

Η ψυχοθεραπεία δεν αντικαθιστά την αντιψυχωσική θεραπεία, αλλά μπορεί να αποτελέσει σημαντικό μέρος της συνολικής αντιμετώπισης.

Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ασθενείς:

• να κατανοήσουν καλύτερα τις εμπειρίες τους
• να αναγνωρίζουν παράγοντες που επιδεινώνουν τα συμπτώματα
• να αναπτύξουν στρατηγικές αντιμετώπισης
• να μειώσουν τη δυσφορία που προκαλούν ορισμένες ψυχωτικές εμπειρίες
• να αντιμετωπίσουν άγχος ή καταθλιπτικά συμπτώματα
• να υποστηρίξουν την καθημερινή λειτουργικότητα

Η θεραπευτική προσέγγιση προσαρμόζεται στην κατάσταση, στις δυνατότητες και στους στόχους του ασθενούς.

Ψυχοεκπαίδευση και Συμμετοχή της Οικογένειας

Η οικογένεια μπορεί να έχει σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη ενός ατόμου με σχιζοφρένεια.

Η ψυχοεκπαίδευση βοηθά τον ασθενή και, όπου είναι κατάλληλο, την οικογένειά του να κατανοήσουν:

• τη φύση της διαταραχής
• τον ρόλο της θεραπείας
• τη σημασία της συστηματικής παρακολούθησης
• πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες της φαρμακευτικής αγωγής
• πρώιμα σημεία υποτροπής
• παράγοντες που μπορεί να επιβαρύνουν την κατάσταση
• τρόπους αποτελεσματικότερης επικοινωνίας και υποστήριξης

Οι οικογενειακές παρεμβάσεις μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό μέρος ενός ολοκληρωμένου θεραπευτικού προγράμματος.

Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση και Επανένταξη

Η θεραπεία της σχιζοφρένειας δεν περιορίζεται στην υποχώρηση των ψυχωτικών συμπτωμάτων. Για πολλούς ασθενείς είναι εξίσου σημαντική η αποκατάσταση της καθημερινής λειτουργικότητας.

Ανάλογα με τις ανάγκες, μπορεί να απαιτείται υποστήριξη για:

• επιστροφή στην εργασία ή στις σπουδές
• κοινωνικές δεξιότητες
• ανεξάρτητη διαβίωση
• οργάνωση της καθημερινότητας
• διαχείριση οικονομικών και πρακτικών υποχρεώσεων
• δημιουργία και διατήρηση κοινωνικών σχέσεων
• αντιμετώπιση της κοινωνικής απομόνωσης

Η θεραπεία προσανατολίζεται όχι μόνο στον έλεγχο των συμπτωμάτων αλλά και στην ανάρρωση, την αυτονομία και την ποιότητα ζωής.

Πρόληψη Υποτροπών

Η πρόληψη νέων ψυχωτικών επεισοδίων αποτελεί σημαντικό μέρος της μακροχρόνιας θεραπείας.

Το θεραπευτικό πλάνο μπορεί να περιλαμβάνει:

• συστηματική λήψη της συμφωνημένης φαρμακευτικής αγωγής
• τακτική ψυχιατρική παρακολούθηση
• αναγνώριση πρώιμων σημείων επιδείνωσης
• σταθερό πρόγραμμα ύπνου
• αποφυγή κάνναβης και άλλων ψυχοδραστικών ουσιών
• περιορισμό παραγόντων που αυξάνουν σημαντικά το στρες
• υποστήριξη από την οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον
• έγκαιρη επικοινωνία με τον θεράποντα ιατρό όταν εμφανίζονται αλλαγές

Ένα εξατομικευμένο σχέδιο για τα πρώιμα σημεία υποτροπής μπορεί να επιτρέψει την ταχύτερη παρέμβαση.

Πότε Χρειάζεται Άμεση Ψυχιατρική Αξιολόγηση

Άμεση ψυχιατρική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν ένα άτομο παρουσιάζει:

• πρώτη εμφάνιση έντονων ψυχωτικών συμπτωμάτων
• σοβαρή αποδιοργάνωση της συμπεριφοράς
• έντονη διέγερση ή επιθετική συμπεριφορά
• αυτοκτονικές σκέψεις ή συμπεριφορά
• κίνδυνο πρόκλησης βλάβης στον εαυτό του ή σε άλλους
• φωνές που δίνουν επικίνδυνες εντολές
• αδυναμία κάλυψης βασικών αναγκών ή αυτοφροντίδας
• σοβαρή κατατονία
• απότομη και σημαντική επιδείνωση της ψυχικής κατάστασης

Σε ορισμένες από αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να απαιτηθεί επείγουσα αντιμετώπιση ή νοσηλεία για την ασφάλεια του ασθενούς και την κατάλληλη σταθεροποίηση της κατάστασης.

Εξατομικευμένη Αντιμετώπιση της Σχιζοφρένειας

Η σχιζοφρένεια δεν έχει την ίδια πορεία σε όλους τους ανθρώπους. Οι ανάγκες ενός ασθενούς στο πρώτο ψυχωτικό επεισόδιο μπορεί να είναι πολύ διαφορετικές από εκείνες ενός ασθενούς με επαναλαμβανόμενες υποτροπές, επίμονα αρνητικά συμπτώματα ή ανθεκτική στη θεραπεία νόσο. Για τον λόγο αυτό, η αντιμετώπιση χρειάζεται να είναι εξατομικευμένη, συνεχής και πολυδιάστατη. Μια ολοκληρωμένη θεραπευτική προσέγγιση συνδυάζει, ανάλογα με τις ανάγκες του ασθενούς, φαρμακευτική θεραπεία, ψυχοθεραπεία, ψυχοεκπαίδευση, οικογενειακή υποστήριξη, παρακολούθηση της σωματικής υγείας και ψυχοκοινωνική αποκατάσταση. Στόχος δεν είναι μόνο η μείωση των ψυχωτικών συμπτωμάτων, αλλά και η πρόληψη των υποτροπών, η ενίσχυση της αυτονομίας, η αποκατάσταση της λειτουργικότητας και η καλύτερη δυνατή ποιότητα ζωής.