Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (Post-Traumatic Stress Disorder – PTSD) είναι μία ψυχική διαταραχή που μπορεί να εμφανιστεί μετά από έκθεση σε ένα ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός, όπως πραγματικό ή επαπειλούμενο θάνατο, σοβαρό τραυματισμό ή σεξουαλική βία. Η έκθεση μπορεί να αφορά ένα γεγονός που το άτομο βίωσε άμεσα, παρακολούθησε ως μάρτυρας ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, πληροφορήθηκε ότι συνέβη σε στενό συγγενικό ή αγαπημένο πρόσωπο. Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες μπορεί επίσης να αναπτυχθεί μετά από επανειλημμένη ή έντονη επαγγελματική έκθεση σε τραυματικές λεπτομέρειες. Μετά από ένα τραυματικό γεγονός είναι φυσιολογικό να εμφανιστούν για ένα διάστημα φόβος, ένταση, δυσκολίες στον ύπνο, αναμνήσεις ή άλλες αντιδράσεις στρες. Οι αντιδράσεις αυτές δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι το άτομο έχει αναπτύξει Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD). Στη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες, τα συμπτώματα επιμένουν για περισσότερο από έναν μήνα, προκαλούν σημαντική ψυχική επιβάρυνση και επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργικότητα, τις σχέσεις, την εργασία ή άλλους σημαντικούς τομείς της ζωής.

Τραυματικά Γεγονότα που Μπορεί να Συνδέονται με Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες

Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες μπορεί να εμφανιστεί μετά από διαφορετικές τραυματικές εμπειρίες, όπως:

• σοβαρά τροχαία ή άλλα ατυχήματα
• σωματική ή σεξουαλική βία
• πολεμικές εμπειρίες
• φυσικές καταστροφές
• σοβαρούς τραυματισμούς
• απειλή για τη ζωή
• βίαιο ή αιφνίδιο θάνατο αγαπημένου προσώπου
• βασανισμό, ομηρία ή αιχμαλωσία
• επανειλημμένη επαγγελματική έκθεση σε τραυματικά γεγονότα ή στις συνέπειές τους

Δεν αναπτύσσουν Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες όλοι οι άνθρωποι που εκτίθενται σε ένα τραυματικό γεγονός. Η αντίδραση στο τραύμα επηρεάζεται από πολλούς ατομικούς, ψυχολογικούς, βιολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες.

Συμπτώματα της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες

Τα συμπτώματα της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από άτομο σε άτομο.

Συνήθως οργανώνονται σε τέσσερις βασικές ομάδες:

• επανειλημμένη εισβολή της τραυματικής εμπειρίας στη σκέψη και τη μνήμη
• αποφυγή υπενθυμίσεων του τραύματος
• αρνητικές μεταβολές στη σκέψη και τη συναισθηματική κατάσταση
• αυξημένη διέγερση και αντιδραστικότητα

Η ένταση των συμπτωμάτων μπορεί να μεταβάλλεται με τον χρόνο και να αυξάνεται σε περιόδους στρες ή μετά από ερεθίσματα που συνδέονται με την τραυματική εμπειρία.

Επαναβίωση και Παρεμβατικές Αναμνήσεις

Ένα από τα χαρακτηριστικά της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες είναι ότι στοιχεία της τραυματικής εμπειρίας μπορεί να επανέρχονται χωρίς το άτομο να το επιθυμεί.

Μπορεί να εμφανίζονται:

• επαναλαμβανόμενες και ανεπιθύμητες αναμνήσεις του γεγονότος
• έντονα όνειρα ή εφιάλτες
• έντονη συναισθηματική αντίδραση όταν κάτι θυμίζει το τραύμα
• σωματικές αντιδράσεις σε ερεθίσματα που σχετίζονται με την εμπειρία
• επεισόδια έντονης επαναβίωσης ή flashbacks

Κατά τη διάρκεια ενός flashback, το άτομο μπορεί για λίγο να αισθάνεται ή να αντιδρά σαν το τραυματικό γεγονός να συμβαίνει ξανά στο παρόν. Ήχοι, μυρωδιές, εικόνες, άνθρωποι, τοποθεσίες, ημερομηνίες ή ακόμη και συγκεκριμένες σωματικές αισθήσεις μπορεί να λειτουργήσουν ως υπενθυμίσεις της τραυματικής εμπειρίας.

Αποφυγή Υπενθυμίσεων του Τραύματος

Το άτομο μπορεί να προσπαθεί συστηματικά να αποφεύγει οτιδήποτε συνδέεται με το τραυματικό γεγονός.

Η αποφυγή μπορεί να αφορά:

• σκέψεις και αναμνήσεις
• συζητήσεις σχετικά με το γεγονός
• ανθρώπους
• μέρη
• δραστηριότητες
• αντικείμενα
• καταστάσεις που θυμίζουν την τραυματική εμπειρία

Η αποφυγή μπορεί αρχικά να μειώνει προσωρινά την ψυχική ένταση, αλλά όταν γίνεται εκτεταμένη μπορεί να περιορίζει σημαντικά την καθημερινή ζωή και να συμβάλλει στη διατήρηση της διαταραχής.

Αλλαγές στη Σκέψη και τη Συναισθηματική Κατάσταση

Μετά από μία τραυματική εμπειρία μπορεί να εμφανιστούν σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, τους άλλους και τον κόσμο.

Μπορεί να παρατηρούνται:

• δυσκολία ανάκλησης σημαντικών πλευρών του τραυματικού γεγονότος
• επίμονες αρνητικές αντιλήψεις για τον εαυτό, τους άλλους ή τον κόσμο
• υπερβολική αυτομομφή ή ενοχή
• επίμονα αρνητικά συναισθήματα
• μειωμένο ενδιαφέρον για δραστηριότητες
• κοινωνική απομάκρυνση ή αίσθημα αποσύνδεσης από τους άλλους
• δυσκολία βίωσης θετικών συναισθημάτων

Ορισμένοι άνθρωποι περιγράφουν ότι μετά το τραύμα αισθάνονται διαφορετικοί, απομακρυσμένοι από τους άλλους ή ότι έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνονται τη ζωή και το μέλλον.

Αυξημένη Διέγερση και Επαγρύπνηση

Το νευρικό σύστημα μπορεί να παραμένει σε μία κατάσταση αυξημένης ετοιμότητας ακόμη και όταν ο άμεσος κίνδυνος έχει περάσει.

Μπορεί να εμφανιστούν:

• έντονη επαγρύπνηση
• εύκολο ξάφνιασμα
• ευερεθιστότητα
• εκρήξεις θυμού
• δυσκολία συγκέντρωσης
• δυσκολία να αποκοιμηθεί ή να παραμείνει κοιμισμένο το άτομο
• ανήσυχος ή διαταραγμένος ύπνος
• παρορμητικές ή αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές σε ορισμένες περιπτώσεις

Το άτομο μπορεί να αισθάνεται ότι πρέπει να παραμένει συνεχώς σε εγρήγορση, ακόμη και σε περιβάλλοντα που αντικειμενικά είναι ασφαλή.

Σωματικές Αντιδράσεις στο Τραύμα

Οι υπενθυμίσεις ενός τραυματικού γεγονότος μπορεί να προκαλέσουν όχι μόνο ψυχολογικές αλλά και έντονες σωματικές αντιδράσεις.

Μπορεί να εμφανιστούν:

• ταχυκαρδία
• ένταση στους μύες
• εφίδρωση
• τρέμουλο
• αλλαγές στην αναπνοή
• αίσθημα πίεσης ή δυσφορίας στο σώμα
• ναυτία ή γαστρεντερικές ενοχλήσεις

Οι αντιδράσεις αυτές αποτελούν μέρος της ενεργοποίησης των συστημάτων του οργανισμού που σχετίζονται με την αντίδραση στον κίνδυνο.

Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες και Διασχιστικά Συμπτώματα

Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να εμφανιστούν διασχιστικά συμπτώματα.

Το άτομο μπορεί να βιώνει:

• αίσθημα απομάκρυνσης από τον εαυτό του ή το σώμα του
• αίσθηση ότι παρατηρεί τον εαυτό του από απόσταση
• αίσθηση ότι το περιβάλλον είναι μη πραγματικό, μακρινό ή διαφορετικό

Η παρουσία τέτοιων συμπτωμάτων αξιολογείται κατά την ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική εκτίμηση και μπορεί να επηρεάσει τον σχεδιασμό της θεραπείας.

Πώς Επηρεάζει η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες την Καθημερινή Ζωή

Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες μπορεί να επηρεάσει πολλούς τομείς της ζωής.

Μπορεί να δημιουργήσει δυσκολίες:

• στις προσωπικές και οικογενειακές σχέσεις
• στην εργασία ή τις σπουδές
• στον ύπνο
• στη συγκέντρωση
• στην κοινωνική δραστηριότητα
• στη σεξουαλική ζωή
• στην αίσθηση ασφάλειας
• στην ικανότητα χαλάρωσης και απόλαυσης της καθημερινότητας

Η αποφυγή μπορεί επίσης να οδηγήσει σε σταδιακό περιορισμό δραστηριοτήτων, σχέσεων και εμπειριών που προηγουμένως αποτελούσαν μέρος της ζωής του ατόμου.

Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες, Άγχος και Κατάθλιψη

Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες μπορεί να συνυπάρχει με άλλες ψυχικές δυσκολίες.

Συχνά χρειάζεται να αξιολογούνται:

• κατάθλιψη
• αγχώδεις διαταραχές
• κρίσεις πανικού
• διαταραχές ύπνου
• χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών
• δυσκολίες στη ρύθμιση των συναισθημάτων

Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί επίσης να υπάρχουν σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας, οι οποίες απαιτούν άμεση επαγγελματική αξιολόγηση.

Οξεία Αντίδραση στο Τραύμα και Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες

Η εμφάνιση έντονων αντιδράσεων αμέσως μετά από ένα τραυματικό γεγονός δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα αναπτυχθεί Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες Τις πρώτες ημέρες ή εβδομάδες μπορεί να εμφανιστούν δυσκολίες στον ύπνο, αυξημένη ένταση, φόβος, επαναλαμβανόμενες αναμνήσεις, αποφυγή ή συναισθηματική αναστάτωση. Όταν συγκεκριμένες ομάδες συμπτωμάτων εμφανίζονται κατά την περίοδο από τρεις ημέρες έως έναν μήνα μετά το τραύμα, μπορεί να εξετάζεται η διάγνωση της Οξείας Διαταραχής Στρες (Acute Stress Disorder). Για τη διάγνωση της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες, τα συμπτώματα επιμένουν για περισσότερο από έναν μήνα και πληρούν συγκεκριμένα διαγνωστικά κριτήρια.

Διάγνωση της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες

Η διάγνωση της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες (PTSD) βασίζεται σε ολοκληρωμένη ψυχιατρική ή κλινική ψυχολογική αξιολόγηση.

Κατά την αξιολόγηση εξετάζονται:

• η φύση της τραυματικής εμπειρίας
• τα συμπτώματα επαναβίωσης
• οι συμπεριφορές αποφυγής
• οι αλλαγές στη σκέψη και τη συναισθηματική κατάσταση
• η αυξημένη διέγερση και επαγρύπνηση
• η διάρκεια των συμπτωμάτων
• η επίδρασή τους στην καθημερινή λειτουργικότητα
• η παρουσία διασχιστικών συμπτωμάτων
• η συνύπαρξη κατάθλιψης, άγχους, χρήσης ουσιών ή άλλων ψυχικών διαταραχών

Η σωστή διάγνωση είναι σημαντική, επειδή ορισμένα συμπτώματα της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες μπορεί να εμφανίζονται και σε άλλες ψυχικές ή σωματικές καταστάσεις.

Θεραπεία της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες

Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Η θεραπεία εξατομικεύεται ανάλογα με τη φύση του τραύματος, τη διάρκεια και την ένταση των συμπτωμάτων, τη λειτουργικότητα, τις συνυπάρχουσες δυσκολίες και τις ανάγκες του ασθενούς.

Η αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει:

• εξειδικευμένη ψυχοθεραπεία για το τραύμα
• ψυχοεκπαίδευση
• φαρμακευτική θεραπεία όταν ενδείκνυται
• αντιμετώπιση προβλημάτων ύπνου, κατάθλιψης ή άλλων συνυπαρχουσών διαταραχών
• σταδιακή αποκατάσταση της καθημερινής λειτουργικότητας

Ψυχοθεραπεία Εστιασμένη στο Τραύμα

Οι ψυχοθεραπείες εστιασμένες στο τραύμα (trauma-focused psychotherapies) αποτελούν βασική θεραπευτική επιλογή για την Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες Ανάλογα με τον ασθενή και τη θεραπευτική προσέγγιση, μπορούν να χρησιμοποιηθούν τεκμηριωμένες θεραπείες όπως:

Γνωσιακή Θεραπεία Επεξεργασίας (CPT)

Η Cognitive Processing Therapy (CPT) βοηθά το άτομο να αναγνωρίσει και να επεξεργαστεί τον τρόπο με τον οποίο η τραυματική εμπειρία έχει επηρεάσει τις αντιλήψεις του για τον εαυτό, τους άλλους και τον κόσμο.

Παρατεταμένη Έκθεση (Prolonged Exposure – PE)

Η θεραπεία Prolonged Exposure βοηθά το άτομο να προσεγγίσει σταδιακά και με θεραπευτικά ελεγχόμενο τρόπο αναμνήσεις και καταστάσεις που έχουν συνδεθεί με το τραύμα και τις οποίες αποφεύγει.

EMDR

Η Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) είναι μία δομημένη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση που χρησιμοποιείται για την επεξεργασία τραυματικών αναμνήσεων και των αντιδράσεων που συνδέονται με αυτές. Η επιλογή της κατάλληλης ψυχοθεραπευτικής προσέγγισης γίνεται εξατομικευμένα, λαμβάνοντας υπόψη την κλινική εικόνα, τις ανάγκες, τις προτιμήσεις και την ετοιμότητα του ασθενούς.

Φαρμακευτική Θεραπεία για την Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες

Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να χρησιμοποιηθεί φαρμακευτική θεραπεία, είτε ως κύρια θεραπευτική επιλογή είτε στο πλαίσιο ενός ευρύτερου θεραπευτικού πλάνου. Αντικαταθλιπτικά φάρμακα, κυρίως ορισμένοι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs) και ορισμένοι αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης και νοραδρεναλίνης (SNRIs), διαθέτουν τεκμηρίωση για τη θεραπεία του PTSD. Η επιλογή της φαρμακευτικής αγωγής εξαρτάται από τα συμπτώματα, τις συνυπάρχουσες διαταραχές, προηγούμενες θεραπείες, πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε ασθενούς. Η φαρμακευτική θεραπεία πραγματοποιείται μετά από ψυχιατρική αξιολόγηση και παρακολουθείται εξατομικευμένα.

Αποκατάσταση και Επιστροφή στην Καθημερινότητα

Η θεραπεία της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες δεν περιορίζεται μόνο στη μείωση των συμπτωμάτων. Σημαντικό μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας είναι η σταδιακή αποκατάσταση της λειτουργικότητας και η επανασύνδεση του ατόμου με τη ζωή του.

Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει:

• βελτίωση του ύπνου
• επιστροφή σε καθημερινές δραστηριότητες
• επανασύνδεση με σημαντικές σχέσεις
• μείωση της αποφυγής
• βελτίωση της συναισθηματικής ρύθμισης
• αποκατάσταση της αίσθησης ασφάλειας
• επιστροφή στην εργασία ή τις σπουδές
• ανάπτυξη αποτελεσματικότερων τρόπων αντιμετώπισης του στρες

Η πορεία είναι διαφορετική για κάθε άνθρωπο και η θεραπεία προσαρμόζεται στον προσωπικό ρυθμό και στις ανάγκες του.

Συμπτώματα που Απαιτούν Άμεση Ψυχιατρική Αξιολόγηση

Άμεση επαγγελματική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν μετά από ένα τραυματικό γεγονός εμφανίζονται:

• σκέψεις αυτοκτονίας ή αυτοτραυματισμού
• αδυναμία φροντίδας του εαυτού
• σοβαρή αποδιοργάνωση της καθημερινής λειτουργικότητας
• επικίνδυνη ή έντονα παρορμητική συμπεριφορά
• σοβαρή χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών
• έντονα διασχιστικά συμπτώματα
• σοβαρή επιδείνωση της ψυχικής κατάστασης

Σε τέτοιες περιπτώσεις χρειάζεται άμεση αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας ή υπηρεσία επείγουσας φροντίδας.

Εξατομικευμένη Αντιμετώπιση του Ψυχικού Τραύματος και της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες

Η εμπειρία του ψυχικού τραύματος είναι διαφορετική για κάθε άνθρωπο. Για τον λόγο αυτό, η θεραπεία της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες χρειάζεται να προσαρμόζεται στην προσωπική ιστορία, τα συμπτώματα, τις ανάγκες και τον ρυθμό κάθε ασθενούς. Η ολοκληρωμένη ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική αξιολόγηση επιτρέπει τη σωστή διάγνωση, την αναγνώριση συνυπαρχουσών δυσκολιών και την επιλογή της κατάλληλης θεραπευτικής προσέγγισης. Με εξειδικευμένη θεραπεία, το άτομο μπορεί σταδιακά να επεξεργαστεί την τραυματική εμπειρία, να μειώσει την ένταση των συμπτωμάτων και να ανακτήσει μεγαλύτερη αίσθηση ασφάλειας, λειτουργικότητας και ελέγχου στην καθημερινή του ζωή.